Veiligheid is hot. Wereldwijd reserveren politieke partijen veel ruimte voor dit onderwerp op de politieke agenda en blijken zij bereid meer overheidsgelden ervoor vrij te maken. Er wordt ingespeeld op de angst die leeft onder wereldburgers. Angst is een hele slechte raadgever, maar toch laten velen zich er vaak door leiden. Hoe veel accepteren we nog als het gaat over de huidige veiligheidssituatie? Is het eigenlijk vast te stellen wat de feitelijke en reële dreiging is? En -misschien belangrijker nog- door wie laten we het vaststellen? Beslissers kennen allemaal een bepaald belang in dit onderwerp.

Veiligheid social media
‘Wachtwoorden en pincodes zijn persoonlijk. Deel deze met niemand.’ Dit is het credo van menig SIRE-spotje met als doel om jeugd en ouderen te beschermen bij het gebruik van internet én hen bewust maken van de risico’s. Maar dan sta je vervolgens aan de grens op een Amerikaanse luchthaven en zegt de immigratieagent: “Welcome to the USA, passport, arrival card and your passwords to all your social media accounts, please!”

De eerste twee zijn geaccepteerde maatregelen, maar die laatste? Dit staat haaks op hoe wij met deze informatie (moeten) omgaan. Geef je ze niet af? Geen probleem, je mag dan rechtsomkeert maken en direct terugvliegen naar de vertreklocatie. De aantekening achter uw naam die toekomstige tripjes naar de VS bemoeilijkt, moet u wel op de koop toe nemen. Of werkt u werkt mee en krijgt u zo toegang tot het land… Wat zou u doen wanneer u met uw gezin daar staat voor een welverdiende vakantie? Of wanneer u genoodzaakt bent om uw belangrijkste klant te bezoeken? Principes of gewoon meewerken?

“Ik heb niets te verbergen”, zullen sommigen zeggen. Anderen hebben principiële bezwaren en zullen deze situatie alles behalve wenselijk vinden. Maar wat doe je? Hoe ver vindt u dat een overheid mag gaan om veiligheid te waarborgen? Trump heeft deze maatregel tot inzicht in social media ingevoerd. Weliswaar voor een specifieke groep reizigers, maar toch. In Europa acht het merendeel dit sterk overdreven. Zal een terrorist in deze tijden nog steeds zijn ‘ambities’ op social media platforms delen in de wetenschap dat de gehele inlichtingenwereld deze media sterk monitort?  Aan de andere kant worden reizigers vanuit sommige luchthavens uit Afrika op Schiphol extra gecontroleerd, omdat deze luchthavens ‘zo lek als een mandje’ zijn en iedere reiziger zonder al te veel moeite wapens kan meenemen.

Wát is juist?
Verschillende percepties (in dit geval al van drie verschillende werelddelen) hebben stevige invloed op maatregelen. Maar wát is nu de juiste veiligheidsperceptie? Laten we eens de complexiteit van risicobeheersing duiden door een aantal factoren te verklaren. Dit is op iedere casus van toepassing of het nu gaat over veiligheid, zakelijke strategie of sport dit is de basis.

Risico
Een risico is de kans op gecombineerd met het effect van het niet uitkomen van een verwachtingspatroon. De kans op een aardbeving in Los Angeles is vele malen groter dan in Breda en door de ernst zullen de gevolgen desastreus  zijn. Is een reis naar LA dan een gok? Nee het is een kwestie van een afweging maken hoe waarschijnlijk zo’n ramp is. Als je vervolgens tot de conclusie komt dat, wanneer het zich manifesteert, de gevolgen dramatisch zijn, maar de kans klein is, voel je je waarschijnlijk comfortabel genoeg om daar naar toe te reizen. Maar stel nou dat je er zou willen wonen? De kans op manifestatie groeit daarmee aanzienlijk. Je bevindt je immers voortdurend in dat gebied. Is het dan nog steeds een acceptabel risico? Andersom zullen Amerikanen de kans op een grootschalige overstroming in Nederland niet belangrijk vinden. Het effect is waar zij zich op richten. Daarmee zal het merendeel ons voor gek verklaren dat we (bewust) 6 meter onder het zeespiegelniveau gaan wonen. Hier zie je direct een verschil in benadering van risicobeheersing.

Kans
Het element kans is voor ons Nederlanders cruciaal bij het kiezen van de mate waar wij weerstand bieden tegen risico’s. Voor bijvoorbeeld Amerikanen geldt dat dus aanzienlijk minder. Voor hen betekent dit dat hoe klein de kans ook is, je zoveel mogelijk weerstand moet bieden om het risico te minimaliseren. De kans dat er zich tussen reizigers een terrorist schuil houdt, is aanwezig dus tref vergaande maatregelen! In Nederland laten wij die kans veel zwaarder meewegen. De kans dat een terrorist als reiziger via Schiphol Nederland binnenkomt, schatten wij veel lager in. Waardoor de draconische Amerikaanse maatregelen als overtrokken ervaren worden.  Als we kijken naar de standpunten van bijvoorbeeld de PVV aangaande inreizen van potentiele terroristen, zien we dat zij veel minder op kans zitten maar meer op het effect: de Amerikaanse benadering. Een afwijking in de heersende perceptie druist gevoelsmatig in tegen onze cultuur en daardoor zal een (groot) deel van de bevolking deze standpunten als ‘belachelijk’ betitelen. Anderen zien langzaam hun risicoperceptie veranderen en passen dan hun beheersingswens aan naar een andere maatstaf.

Effect
Als laatste bespreken we het effect van een risico. Wanneer de gevolgen groot zijn, zoals bijvoorbeeld bij een woningbrand, zullen weinig mensen zeggen dat ondanks dat de kans gevoelsmatig klein is (zo’n 1 op de 65 huishoudens heeft wel eens te maken met een kleine tot grote brand), ze toch een groot deel van het risico over willen dragen aan een verzekeraar. Want als het zich dan toch manifesteert dan zorgt die maatregel ervoor dat zij in ieder geval niet langdurig dakloos zijn. De materiele schade is daarmee gedekt door de verzekeraar en men kan daardoor het leven weer redelijk snel oppakken. Bewustwording van dit specifieke risico is belangrijk geweest om het risico te minimaliseren.  De gevolgen kunnen we ons inmiddels zo goed voorstellen dat we ons prettig voelen om  ons daar tegen wapenen.

Onbekend maakt onzeker
Maar hoe zit het met de risico’s waar wij de gevolgen helemaal niet zo goed kunnen realiseren? Dit is cruciaal in de afweging van maatregelen, maar door een beperkt risicobewustzijnsniveau kan iemand dus een behoorlijk verkeerde inschatting maken. Realiseren wij ons als burgers voldoende wat het effect op korte, middellange en lange termijn is van bijvoorbeeld een terroristische aanslag ? Onze overheid schat het risico op een aanslag in Nederland hoog in. De kans is even groot als in landen waar recentelijk al grote aanslagen werden gepleegd. Toch blijkt uit een recentelijk onderzoek dat meer dan de helft van de ondervraagden de kans op een aanslag als te verwaarlozen inschat. Kijkend naar hun opvatting: we leven in de veiligste tijd ooit en de kans op een dodelijk ongeval in het verkeer is groter dan het risico om als individu bij een aanslag betrokken te raken. Toch stappen we iedere dag in de auto.  Hebben deze personen dan niet enigszins gelijk? Of zijn dit zogenaamde struisvogels?  Je ziet hier precies het verschil in de risicobenadering. De overheid kijkt meer naar het effect en dus de gevolgen van een aanslag en de eerder genoemde burgers meer naar de (kleine) kans. Dan ontstaan de tegenstellingen. Bewustwording trajecten zijn de enige remedie om meer neuzen dezelfde kant op te krijgen. Geef mensen meer inzicht, dan creëer je draagvlak. Toch kiezen overheden er vaak voor om juist niet te veel te delen om bepaalde maatregelen te kunnen doorvoeren en zo naar hun mening beter kunnen regeren. De conclusie is dan ook dan inspelen op angst kortstondig resultaat oplevert, maar op lange termijn een bevolking ontevreden gaat stellen.

Mooi gemiddelde
De wereld is kleiner aan het worden meningen en opvattingen bereiken onze smartphones met een enkele klik. Het is dus niet zo gek dat de algemene risicoperceptie van sommige landen langzaam maar zeker invloed gaat krijgen op de wereldburgers. Dit betekent ook dat een deel van de bevolking een andere risicoperceptie beter vindt passen dan bijvoorbeeld de heersende. De eigen risicocultuur gaat dus steeds meer plaatsmaken voor een internationale benadering. Hoe raar maatregelen ook klinken en hoeveel dit ook indruist tegen de eigen normen en waarden, we zullen toch een versmelting gaan zien.  Dan komen we hopelijk uit op een mooi gemiddeld niveau waar een ieder zich comfortabel bij voelt.